Yoğun bakımdan çıkan hastanın evde bakımı nasıl yapılır? Emboli (DVT/PE) riski, beslenme, ilaç takibi, enfeksiyon önleme, yara bkaımı, psikolojik destek, evde serum, evde enjeksiyon, evde pansuman ve evde kan alma hakkında bilimsel yazı.

Yoğun Bakımdan Çıkan Hastaların Evde Bakımı ve Takibi

Yoğun bakım (YB) sonrası taburculuk “iyileşme bitti” demek değildir. Literatürde, YB’den çıkan hastaların önemli bir bölümünde fiziksel güçsüzlük, kognitif etkilenme ve psikolojik sorunların birlikte görülebildiği bir tablo tanımlanır: Post- Intensive care Syndrome (PICS). PICS; fiziksel, bilişsel ve ruhsal alanlarda yani ya da kötüleşen sorunlar bütünü olarak açıklanır. (PMC+2)

• NOT: Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı/tedavi yerine geçmez. Hastanın taburculuk epikrizindeki plan, hekim önerileri ve gerektiğinde sağlık profesyoneli değerlendirmesi esastır.

1.Taburculuk Sonrası İlk 72 Saat: “Risk Haritası” ile Başlayın

Evde bakımın ilk adımı, aile için net bir izlem planı oluşturmaktır:

. Taburculuk özeti/epikriz (tanılar, cihazlar, yara durumu, ilaç listesi, kontrol randevuları)

. Kritik ölçümler: ateş, nabız, tansiyon, solunum sayısı, satürasyon (varsa), günlük idrar/ ödem takibi

. Beslenme- sıvı planı (gerekli durumda hekim önerisiyle evde serum)

. Yara ve cilt planı (evde pansuman/ yara bakımı pansuman sıklığı)

. Kan tetkikleri planı (evde kan alma hizmetiyle takip edilecek parametreler)

2. DVT (Derin Ven Trombozu) ve Pulmoner Emboli Riski

Yoğun bakımda hareketsizlik, inflamasyon, dehidratasyon, bazı cerrahiler ve eşlik eden hastalıklar venöz tromboemboli (VTE) riskini artırır. DVT’nin kopup akciğere gitmesi Pulmoner emboliye neden olabilir ve acil durumdur. (NCBI+1)

Evde DVT/PE açısından takip

DVT bulguları: tek bacakta ağrı- hassasiyet, şişlik, ısı artışı, kızarıklık/ renk değişikliği

Pulmoner emboli bulguları: açıklanamayan nefes darlığı, göğüs ağrısı (nefesle artabilir), öksürük/ kanlı balgam, bayılma/senkop

Evde Koruyucu Yaklaşım (hekim planı ile uyumlu)

. Gün içinde mobilizasyon: yatak içi egzersiz, oturma, kısa yürüme (toleransa göre).

. Uzun süre aynı pozisyonda kalmama (özellikle ilk haftalar)

. Sıvı dengesi: yetersiz alım/ dehidratasyon pıhtı riskini artırabilir; uygun hastada hekim planıyla sıvı desteği/evde serum gündeme gelebilir (endikasyonla)

. Hekim önerdiyse antikoagülan / kan sulandırıcıların saatine sadakat. (evde enjeksiyon)

3. Solunum ve Yutma Güvenliği: Disfaji- Aspirasyon Riski

Yoğun bakımda entübasyon/ mekanik ventilasyon sonrası post-ekstübasyon disfaji görülebilir; bu durum aspirasyon ve aspirasyon pnömonisi riskini artırır. (PMC+1)

Evde dikkat edilecek pratik klinik ipuçları

. Yemek sırasında öksürük, boğulur gibi olma, ses kısıklığı, ıslak/”gargara” ses, yutarken zorlanma

. Yemekten sonra artan balgam, ateş, nefes darlığında aspirasyon düşünülür.

. Beslenmede dik pozisyon(90°), küçük lokmalar, yavaş yeme; hekim/uzman önerisi varsa kıvam düzenleyiciler.

. Oksijen/nebül vb. cihazlar varsa kullanım eğitimi ve temizlik.

4. ICU-Acquired Weakness: Kas Kaybı ve Fonksiyonel Rehabilitasyon

Yoğun bakım sonrası hastalarda ICU-Acquired weakness (ICUAW) ve kas atrofisi sık görülür; uzun vadede yürüyüş, denge ve günlük yaşam aktivitelerini etkiler. (PMC+1)

Evde rehabilitasyonun temel ilkeleri

. Kademeli aktivite (tolerans odaklı,” çok zorlamadan ama her gün”)

. Düşme riskine karşı: ortam düzeni (halı kenarı, banyo kaymazı, gece ışığı)

. “Güç kaybı+ nefes darlığı” birlikteliğinde egzersizi durdurup değerlendirme

5. Beslenme: Doku onarımı, Bağışıklık ve Kasın Bilimsel Yakıtı

Kritik hastalık sonrası protein yıkımı belirgindir. ESPEN kılavuzları yoğun bakım hastalarında protein hedefinin yaklaşık 1.3 g/kg/gün düzeyine kademeli çıkarılabileceğini vurgular (ESPEN ORG+1)

Evde beslenmeyi “iyileşme hedefi” ne göre planlayın

. Protein: kas toparlanması+ yara iyileşmesi

. Enerji: iştahsızlık varsa sık- az öğün

. Mikrobesinler: çinko, C vitamini gibi öğeler doku onarımında rol oynar (hekim önerisiyle)

. Sıvı- elektrolit dengesizliği şüphesi (kusma, ishal, aşırı terleme, idrar azalması) varsa klinik değerlendirme; uygun hastada evde serum planı hekim kararıyla uygulanır. Hekim değerlendirme sonrası evde serum uygulaması yapılabilir.

6. İlaç Takibi: “İlaç Uyumsuzluğu” ve Güvenli Reçete Yönetimi

Yoğun bakımda geçici kullanılan bazı ilaçların taburculuk sonrası gereksiz yere devam etmesi veya ilaçların karışması sık olarak görülmektedir; bu yüzden “ilaç uzlaştırma (medication reconciliation)” yaklaşımı önemlidir. (ScienceDirect+1)

Evde uygulanabilir ilaç güvenliği sistemi

. Tek liste: tüm ilaçlar (doz- saat- süre)

. Tek kutu/tek düzen: sabah- öğle- akşam- gece

. Yan etki izlemi: uyku hali, baş dönmesi, hipotansiyon, kanama bulguları (antikoagülan varsa)

. Enjeksiyon tedavileri için evde enjeksiyon: doğru teknik, doğru doz, doğru kayıt. Hekim değerlendirme sonrası evde enjeksiyon uygulamaları yapılabilir.

7. Enfeksiyon Önleme: Bağışıklık Baskılanması ve Yeniden Yatış Riskini Azaltma

YB sonrası enfeksiyon riski; yara alanları, solunum yolu, idrar yolu ve varsa katater/sonda gibi girişimler üzerinden artabilir. Bu nedenle:

. El hijyeni, ortam havalandırması

. Cihaz/nebül/aspiratör vb. temizlik protokolleri

. Ateş, titreme, bilinç değişikliği, artan balgam, idrar değişikliği gibi belirtilerde erken değerlendirme

8. Yara Bakımı: “Yara” yı ayrı ve Derin Ele Alalım

Yoğun bakım sonrası yaralar birkaç kaynaktan gelebilir:

• Cerrahi insizyon
• Damar yolu/katater giriş yeri
• Bası yarası (basınç yaralanması)
• Travma/deri yırtıkları

Bası yarası riskinde bilimsel kilit nokta: düzenli pozisyonlama

Evde bası yarası önleme için “riskli hastada düzenli yeniden pozisyonlama” en temel uygulamalardandır; rehberlerde sık kullanılan yaklaşım yaklaşık 2 saatte bir pozisyon değiştirme prensibini vurgular (hastanın toleransına göre uyarlanır). (PMC+1)

Evde pansuman ve yara bakımı neden profesyonel olmalı?

. Yanlış ürün/yanlış nem dengesi; iyileşmeyi geciktirir

. Enfeksiyon gelişirse doku kaybı artabilir

. Yara çevresi cilt korunmazsa maserasyon olur

Evde pansuman ve profesyonel yara bakımı ile:

. eksüda yönetimi,

. çevre cilt koruması

. enfeksiyon bulgularının erken yakalanması daha güvenli yürür.

Enfeksiyon şüphesi: artan kızarıklık, ısı, ağrı, kötü koku, irin, ateş değerlendirme gerekir.

9. Evde Kan Alma: İzlemi Kolaylaştıran Klinik Araç

Yoğun bakım sonrası dönemde sık izlenen başlıklar:

. Enfeksiyon belirteçleri (CRP vb)

. Hemogram (anemi/infeksiyon)

. Böbrek- karaciğer fonksiyonları

. Elektrolitler

. Pıhtılaşma parametreleri (antikoagülan kullanıyorsa plan dahilinde)

Bu takiplerin evde kan alma hizmeti ile yapılması, hem hastayı/hasta yakınlarını yormaz hem de sürekliliği artırır.

10.Psikoloji ve Beyin: Deliryum, Uyku Bozukluğu, Kognitif Etkiler

Yoğun bakım deliryumu, taburculuk sonrasında uzun dönem kognitif etkilenme  ile ilişkili bulunmuştur. (PMC+1)

Ayrıca YB sonrası uyku bozukluğu (insomnia, kabus, bölünmüş uyku) sık rapor edilir ve aylarca sürebilir. (PMC+1)

Evde destekleyici yaklaşım

. Uyku hijyeni: gündüz ışık, akşam ekran azaltma, düzenli saat

. Günlük kısa yürüyüş/aktivite (toleransa göre)

. Yönelim: takvim- saat, tanıdık çevre, sakin rutin

. Ailede tükenmişlik/anksiyete: PICS-Family (yakınlarında da etkilenme) kavramı literatürde yer alır. (PMC+1)

Sıkça Sorulan Sorular

Emboliden şüphelenirsem ne yapmalıyım?

• Tek bacakta ani şişlik- ağrı veya ani nefes darlığı/ göğüs ağrısı/bayılma gibi bulgular acil değerlendirme gerektirir.

Yoğun bakım sonrası yutma sorunu olur mu?

• Evet, özellikle entübasyon sonrası disfaji görülebilir ve aspirasyon riskini artırabilir. (PMC)

Yatak yarasını önlemek için altın kural nedir?

• Riskli hastada düzenli pozisyon değişimi ve cilt kontrolü temel yaklaşımdır. (PMC)

Evde enjeksiyon güvenli mi?

• Evde enjeksiyon, sağlık profesyoneli tarafından, hekim değerlendirme sonrası yapıldığında daha güvenlidir.

Evde pansuman güvenli mi?

• Evde pansuman, sağlık profesyonelleri tarafından hijyen kurallarına uygun yapıldığında güvenlidir.

Evde serum herkes için uygun mu?

• Hayır. Sıvı- elektrolit ihtiyacı, kalp/böbrek durumu ve hekim tarafından klinik değerlendirme ile karar verilir.

Evde kan alma hizmeti uygun mudur?

• Evde kan alma hizmeti, hastaneye gitme zorunluluğunu kaldırdığı için hasta için konfor sağlar.

Sonuç

Yoğun bakımdan çıkan hastanın evde bakımı; sadece “bakım” değil, komplikasyonları önlemeye yönelik klinik izlemdir. Bu süreçte:

. Pıhtı/emboli riski

. Disfaji- aspirasyon farkındalığı

. ICU- acquired weakness için kademeli rehabilitasyon

. Yüksek protein odaklı beslenme (kılavuz hedefleriyle) (espen org+1)

. İlaç uzlaştırma ve güvenli takip (ScienceDirect+1)

. Enfeksiyon kontrolü

. Yara bakımı+ evde pansuman ve bası yarası önleme (PMC)

. Evde kan alma hizmeti ile düzenli tetkik izlemi

. Psikolojik ve kognitif iyileşme (PICS,uyku) (PMC+2)

iyileşmenin omurgasını oluşturur.

Bu yazı, Ankara’nın Bağlıca, Çayyolu, Ümitköy, Koru mahallesi, Yaşamkent, Etimesgut gibi pek çok bölgesinde araştıırlan; Evde respiratörlü hasta bakımı? Nazogastrik sonda (NG sonda) nedir? NG takılması? NG li hastad bakım?Dehidratasyonda evde serum?Kusmada serum/evde serum verilirmi? serum takılırmı? Bulantıda evde erum uygunmu?Gripte serum takılır mI? evde serum uygunmu?İshalde serum takılır mı_ evde serum kimlere takılır?Palyatif bakımda evde serum nedir? Yatağa bağımlı hasta kimdir? Yatak yarası bakımı , pansuman nasıl yapılır? Yatağa bağımlı hastada serum/evde serum desteği nedir?Beslenme bozukluğunda serum/evde serum uygunmu? İdarra sondası takılması nedir? İdrar sondası çıkarılması nedir? Evde idrar sondası takılır mı?ALS Nedir? ALS li hastalarda evde bakım, ALS li hastada serum takibi, evde serum,Ameliyat sonrası pansuman nedir, Evde pansuman nedir, Ameliyat sonrası dikiş alma, enjeksiyon nedir, yatak yarası nedir, yatak yarası bakımı, yara pansumanı, evde pansuman, evde serum, evde serum kimlere takılır,evde serum faydalı mı?, evde enjeksiyon nedir?evde enjeksiyon kimler yapar gibi sorulardan dolayı bilgilendirme amaçlıdır.